و خزان نمىكند و بعربي شجرة الحره و ايضا حريطه بتشديد راء مهمله و بلغت تنكابن جبلي داروان و نيز روباترس و بلغت جرجان زهر زمين و اهل مازندران سيسبان و اهل هند بكاين نامند و بعضى مردم را ظن ان است كه درخت آن را بهندى نينب كويند و اين محض توهم است زيرا كه نينب كه نيم نيز كويند در غير هند ديده نشده را راد درخت در جميع ممالك ايران و روم و هند بسيار است و شيرازبان آن را توس نامند و كل ان سرخ بنفش كمرنك بنهايت خوش‌بو است و نيز كفته‌اند كه غير بكاين است * طبيعت كل ان * در اول سوم كرم است و در آخر اول خشك و بعضي در دوم خشك و برك آن را قريب بدان كفته‌اند * افعال و خواص و منافع ان * مفتح و محلل و مدر و با ترياقيت * اعضاء الراس و الاذن * كل آن مفتح سده هاى دماغي و صالح است از براى مشايخ و مبرودين و بويندن آن مسكن صداع و اوجاع سر است و بدستور ضماد آن بر پيشاني و صد غين و چون آب برك آن را نشوق نمايند صداع بارد رطب و كرفتكى بيني را مفيد بود و نطول برك و شاخ آن و يا برك آن بتنهائي مسكن صداع بارد و ثمر و برك آن منقي قروح متقيحهء سرقطور آب برك تازهء آن در كوش دافع رطوبات و رافع وجع و دوى و ظنين حادث از رياح بارد است * اعضاء الغذاء و النفض * ضماد برك آن بر فم معده مسكن غثيان و بر معده و زير ناف قاتل ديدان و شرب عصارهء آن نيز مانع غثيان و مفتح سده است و آشاميدن عصارهء برك آن مفتت حصاة و مدر بول و حيض و فضلات رديه و عرق النسا و استرخاى انثيين و مفتح سدد و رافع قولنج و محلل خون منجمد در مثانه و دافع سموم بارده است بتنهائي و يا با عسل و با باميپختج و با اين هر دو بهتر زيرا كه مقوى فعل آنند و آشاميدن آب برك تازهء آن با قدرى آب زنجبيل تازه كه بهندى ادرك نامند دافع وجع رحم و حبس طمث و عقر عارضي و باعث حمل است * الجذام و البرص و الخنازير و الاورام و القروح و الجروح و الاوجاع * كفته‌اند كه جرم آن جذام و برص و قروح خبيثه را مفيد و ضماد برك و شاخ آن محلل خنازير و بر اوجاع و اورام بارده مسكن و محلل آنست و صاحب دستور الاطبا كفته كه چون ثمر و برك رسيدهء زرد شدهء بكاين را مقدار نيم من به وزن هند با يك من آب به همان وزن يعني هندى و من هندى دوازده من تبريزى است درخمى كرده و سر آن را بسته سه هفته در زمين دفن كنند پس تا شش ماه هر روز يك كاسهء آب‌خورى از ان بياشامند بهترين دوائيست از براى جذام يبسى و بحور آن بتنهائي و يا با برك نيم و فنجنكشت كه بهندى هنبهالو نامند كه در آب طبخ نموده بخار آن را بدستور مقرر بكيرند دافع اوجاع و محلل اورام بارده است الزينة ضماد كل آن بر سر كشندهء شپش است و بدستور غسول به آب برك مطبوخ آن كشندهء شپش و دراز كنندهء موى است و ضماد ثمر آن با قدرى مردارسنك سائيده و روغن كل چند روز پى هم بر سر كه هر روز يك بار تجديد نمايند و هر سه روز يك روز بحمام روند و بعد از حمام نيز بدستور بمالند و سر را به لباس خفيفي بپوشند قروح آن را زائل سازد و موى بروياند و مرهم آن كچلي و سعفه و قروح سر را نافع و رويانندهء موى است و صنعت مرهم آن در قرابادين ذكر يافت المضار ثمر آن مضر صدر و معده و اكثار آن باعث غثي و قئ صفراوى و كرب و تنكي نفس و غشاوهء بصر و دوار و اهلاك است مصلح آن قئ فرمودن و اشاميدن شير تازه دوشيده و خوردن سيب و انار است و برك آن سم حيوانات و مصلح ان خورانيدن شير و برك توت بود و اللّه اعلم * ااس * بمد الف و سكون سين مهمله اسم فارسي اساى سرياني است و ريحان نيز نامند و نيز بسرياني كرلنفسا يعني خصومت كنندهء با تن خود و بيوناني اس بستاني رامرسا ايمارس و قيطس و برومي مرسنين و بخبشي ازورا و بهندى ادهيره كويند و حب الآس را بكام و قطوس و عماد و بنك آس را منطر بطاى مهمله خوانند و كويند قيطس نيز بنك آس است * ماهيت ان *